Aqşin Evrən: “Mən o adamı öldürmüşəm” – MÜSAHİBƏ

Epiloq.az şair Aqşin Evrənlə müsahibəni təqdim edir.

– Yaradıcılıqda nə yeniliklər var? Yeni kitab gözlənilirmi?

Əvvəlcə birinci kitabdan danışım. Birinci kitab mənim üçün sırf sənət faktı yox, daha çox mənəviyyət faktı kimi ortaya çıxmışdı. O mənada ki, bu kitabı nəşr etdirəndə üzərimdə müəyyən öhdəliklər var idi. Məsələn, orada doğmalarımın çox bəyəndiyi şeirlər var idi ki, mən istəməsəm də, onları kitaba daxil etməli oldum. Həmin kitab 2017-ci ildə çıxmışdı, artıq üç il ötüb. Təxminən ilyarımdır ikinci kitabımın üzərində işləyirəm. Kitab “Antik tənhalıq” adlanacaq. Əslində, bu adı ilk kitabıma qoymaq istəyirdim, amma həmin kitabın konsepsiyası ilə üst-üstə düşmürdü deyə belə etmədim.

Hazırda ikinci kitab üzərində işləyirəm. Yaz aylarında çap etdirməyi düşünürdüm, amma indi baxıram ki, nələrsə tam ürəyimcə deyil. Kitabın vahid konsepsiyası olmayacaq, dörd istiqamətdə hazırlayıram. Burada həm də 4 səmavi kitaba göndərmə var.

İstiqamətlərdən biri “maksimalist minimalist şeirlər” bölməsidir. Açığı, daha əvvəl ədəbiyyatımızda bu şeir növünə rast gəlməmişəm. Minimalist şeir mövcuddur, ancaq məhz maksimalist minimalist şeir anlayışına rast gəlməmişəm. Bəlkə də var, amma müxtəlif dillərdə axtardım, bu şeir növü rastıma çıxmadı. Yəni ola bilər ki, bu, ilk olsun.

– Dedin ki, ədəbiyyata yeni şeir növü gətirirəm. “Maksimalist minimalist şeir” nədir, bir az bu barədə danışa bilərsən? Yəqin ki, oxuculara da maraqlı olacaq.

– Əslində, “ədəbiyyata yeni şeir növü gətirərəm” deyə bilmərəm, bu, bir az iddialı ifadədir. Belə deyim, yazdığım minimalist şeirlərə baxdım ki, bunlar formaca minimalist olsa da, məzmun, mahiyyət etibarilə maksimalistdir. Buna görə də qərara gəldim ki, bu şeirləri “maksimalist minimalist şeirlər” adlandırım. Maksimalist minimalist şeirlərin misraları arasında genetik, mənəvi, estetik əlaqələr var. Bu şeir növünün obyektləri kəsişən paralellər üzərindədir.

Maksimalist minimalizm mövcud olan hər şeyin bir-biri ilə bağlantısına diqqət çəkir. Ümumiyyətlə, XXI əsrdə insanları bir-birinə bağlayan bu qədər vasitə (telefon, internet) var, amma insanlar arasındakı əlaqə qopub. Bu hal özünü insanla təbiət arasında da göstərir. Sürətli şəkildə urbanizasiya prosesi yaşanır. İnsanlar meşələri qırıb orada binalar tikirlər, sonra gedib lazımsız düzənliklərdə ağaclar əkirlər. Bu baxımdan insan və həyat arasında bağlantının itməsi mənim diqqətimi çəkən mövzulardan idi. Əvvəl bu barədə nəsr əsəri və ya ssenari yazmaq istəyirdim, sonra necəsə oldu, bu, şeir formasında ortaya çıxdı.

– Danışdığın maksimalist minimalist şeir növü haykuları da xatırladır. Bu şeirləri yeni adla təqdim etməkdə məqsədin həm də son dövrlərdə poeziyamızda müşahidə olunan durğunluğa son vermək, yeni müzakirə mövzusu gətirmək ola bilərmi?

– Xüsusi olaraq buna çalışmadım, sadəcə, yeniliklərə cəhd edirdim, nəticə belə oldu. Qaldı ki poeziyada durğunluq məsələsinə, bununla razıyam. Çağdaş poeziyamız “tənhalıq”, “sənsizlik”, “darıxmaq” xəstəliyinə yoluxub. Elə mən özüm də bu mövzuda şeirlər yazmışam, amma artıq yazmıram. Əslində, bu mövzuların olması təbii idi, lakin fikrimcə, proses bu qədər uzun davam etməməliydi. Bu, müəyyən vaxtdan sonra monotonluq yaratdı.

Bir müddət əvvəl bəzi şeirlərimdən imtina etməklə bağlı bəyanat yaydım. Əslində, bu bəyanatı verməyə də bilərdim, yəni özlüyümdə onsuz da imtinalar etmişdim. Sadəcə bəyanat yaydım ki, müəyyən şair dostlarımız da bu haqda düşünsünlər. Sonra bəzi statuslarda gördüm ki, bu addım müəyyən qədər nəticə verib, bəzi gənclərimiz öz şeirlərindən imtina etməyə başlayıblar.

– İlk dəfə şeir yazmağın yadına gəlir?

– İlk şeirimi orta məktəbdə, 3-4-cü siniflərdə oxuyanda yazmışdım. Vətənə aid şeir idi. Azərbaycan dili müəllimim Lalə xanıma göstərdim. Dedi ki, sənin yaşın üçün yaxşıdır, amma misranın birində problem var, heca artıqdır, düzəltmək lazımdır. Xeyli müddət bunun üzərində işlədim. Axırda belə qərara gəldim ki, hecanı düzəltmək üçün sözdəki bir hərfi silim (gülüş). Daha sonra uzun müddət şeir yazmadım. 12-13 yaşımda replər yazırdım, bu, repin yüksəldiyi vaxtlar idi. Tələbəlik illərimdə isə yenidən şeirə yazmağa başladım. Hətta universitet rəhbərliyi mənim kitabımı çıxarmaq istəyirdi, xoşbəxtlikdən alınmadı, çünki orada xeyli bayağı şeirlər var idi. Sonralar sərbəst şeirlər yazmağa başladım və bunlar maraqla qarşılandı. Hansı ki, artıq onlardan da imtina etmişəm.

– Şeirlərini oxuyanda bəşəri ağrılara qarşı nə qədər həssas, diqqətli olduğun hiss olunur. Uşaqlıqdan bu qədər həssas idin, yoxsa poeziyaya istiqamətləndikdən sonra belə oldun?

– Məncə, əvvəldən var idi. Bədii əsər oxumağa başlayanda 5-6-cı sinifdə oxuyurdum. Həmin vaxtlar evdə “Tom Soyyerin macəraları”, “Atlantidadan gəlmiş adam”, “Ağ diş”, “İnsanı öldürmək”, “Həyat eşqi” və s. kimi əsərlər var idi. O əsərlərin müəllifi, qəhrəmanları ilə aramda qəribə bir bağ yaranırdı. Əsərin müəllifi, qəhrəmanı ilə bir gün söhbətləşəcəyimi arzulayırdım. Yəni bəşəri hisslər, dünya insanı anlayışı məktəbli ikən beynimdə formalaşmışdı.

Düzdür, əvvəllər əsasən bəşəri hissləri, ideyaları özündə cəmləşdirən şeirlər yazırdım, son vaxtlar isə nisbətən azalıb. Mənə elə gəlir ki, dünyada gedən zəruri proseslər də bizə təsir edir. Bu yaxınlarda ABŞ prezidenti Donald Tramp da dedi ki, gələcək qlobalistlərə yox, milli köklərə bağlı olanlarındır. Görünür, hansısa dalğalar mənə də təsir edir və şeirlərimdə Şərqə qayıtmışam.

Bir şair olaraq səninçün poeziya nədir?

– Bu suala müxtəlif zamanlarda, müxtəlif cavablar vermişəm. Dekartın “düşünürəmsə, varam” tezisindən yola çıxaraq deyə bilərəm ki, poeziya da artıq mənim üçün “yazıramsa, varam” səviyyəsinə gəlmiş durumdadır. Bu, artıq özlüyündə mövcudluq fəlsəfəsidir.

Digər tərəfdən bəşəriyyətin ilk vaxtlarında insanlar müxtəlif formalarda özlərini ifadə etməyə, məsələn, daşların üzərinə hansısa cızıqlar çəkməklə, eləcə də qırıq-qırıq səslərlə nələrisə deməyə çalışıblar. Bu baxımdan yanaşdıqda şeir həm də müəllifin özünüifadə formasıdır.

Ədəbiyyatın, poeziyanın xilasedici qüvvəsinə inanırsanmı?

– Məncə, ədəbiyyatın üzərinə hər hansı xilasedici funksiya yükləmək lazım deyil. İnsanı xilas etmək üçün min cür vasitə var. Məsələn, insanın psixoloji durumu yaxşı deyilsə, psixoloqa getməlidir. Yəni insanlığın, dünyanın hər hansı problemini şeirlə həll etməyin mümkün olmadığını düşünürəm. Amma şeir insanın formalaşması prosesində çox ciddi şəkildə rol oynaya bilər. Məsələn, mən orta məktəbdən ədəbiyyatla maraqlanmasam, kitablar oxumasaydım, bəlkə də indi tamam ayrı bir fəaliyyətlə məşğul idim, həyatım pis bir məcrada idi. Bu baxımdan ədəbiyyat hansısa məqamda insan həyatını xilas edə bilər, amma bütöv toplumları xilas etməsi mümkünsüzdür. Dünyaya isə daha çox toplumlar diktə edir, ayrı-ayrı insanlar yox.

– Özünü ruhən hansı şairə daha yaxın hiss edirsən?

– Azərbaycan ədəbiyyatında sevdiyim şairlər var, lakin ruhən yaxın hiss etdiyim birinin adını çəkmək çətindir. Amma ümumbəşəri ideyalar baxımından dünya ədəbiyyatında məncə, Nazim Hikmətlə haradasa yaxınlıq var. Ümumiyyətlə, bu, şeirdən-şeirə dəyişir. Bizim ədəbiyyatda belə bir fikir var: yazıçının, şairin bəlli bir dəsti-xətti olmalıdır. Açığı, mən bununla razı deyiləm, çünki insan başdan-sonacan standart bir hissiyyatla, psixologiya ilə yaşamır. İnsanın təbiətində müəyyən dəyişkənlik olur və bu, onun şeirlərində də özünü büruzə verməlidir. Bu mənada konkret bir şairin adını çəkmək çətindir.

– Oxu vərdişin necədir, hər gün şeir oxuyursanmı?

– Son aylarda mütaliə edə bilmirəm. Ciddi yaddaşsızlıq, diqqətimi cəmləyə bilməmək problemim var. Bir əsəri başlayıram, 50-100 səhifə oxuyub kənara qoyuram, səhəri gün götürüb davam edəndə əvvəlki səhifələrin böyük hissəsini unutmuş oluram. Əvvəllər hər gün yatmazdan əvvəl 1 hekayə oxuyurdum, indi onu da tənzimləyə bilmirəm. Şeiri isə hər gün oxuyuram. Amma planlaşdırıram ki, yay tətili vaxtı bu problemi aradan qaldırım və oxu vərdişimi yenidən rejimə salım.

Son vaxtlar daha çox tarixlə, yaradılışla, dünyanın keçdiyi inkişaf yolu ilə bağlı kitabları oxuyuram.

– Adətən, şairlər, həm də tərcümə edir, esselər yazırlar. Sən isə ancaq şeir yazmaqla kifayətlənirsən. Niyə yaradıcılığın bu növləri ilə də məşğul olmursan?

– Tərcümə etmək, esselər yazmaq təbii ki, xeyli faydalı prosesdir. Amma hazırda özümü o istiqamətdə yükləmək istəmirəm. Bunların hər ikisi böyük zəhmət tələb edən işdir. Hələ ki, buna vaxt və fürsət yoxdur.

– Şairlərin şəxsiyyət vəsiqəsi hesab olunan şeirlər var. Bəs sən özünü bir şeirinlə təqdim etməli olsan, hansını seçərdin?

– Bu, zamanla dəyişən bir şeydir. Amma “Atama gecə teleqramı” şeirim sırf məni ifadə edir. Yəni, o şeir Aqşini və onun mənəvi-psixoloji durumunu ortaya qoyur. Amma Aqşin Evrənin şəxsiyyət vəsiqəsi kimi hansı şeiri təqdim edə bilərəm, açığı, o məsələdə qərarsızam.

– Ən yeni Azərbaycan poeziyasını necə xarakterizə edirsən və uğurlu imzalardan kimlərin adını çəkə bilərsən?

– Fikrimcə, ümumi mənzərəni ədəbiyyatşünaslar xarakterizə etsə, daha yaxşı olar. Amma qismən çağdaş poeziyamız üçün bir obraz ifadə eləyəsi olsam, belə deyərdim: çağdaş poeziyamızın əsas obrazı sevdiyindən ayrılıb göz yaşı tökən, bu ağrıdan zövq alan, dəyişmək üçün heç nə etməyən mazoxist bir sentimentaldır. Poeziyamızın böyük bir qismi bu obrazın ətrafında dövr edir. Təbii, mənim də bu obrazın ətrafında dolandığın vaxtlar olub, amma ətrafında dolandığımız bu adamı – mazoxist obrazımı artıq öldürmüşəm.

Həqiqətən, istedadlı gənclərimiz çoxdur. Amma təəssüf ki, çoxu artıq şablonlaşmış kişi və qadın tənhalığı üzərində gəzişir. Halbuki, artıq cins anlayışı sıradan çıxıb. Müəllifin özü belə ölübsə, cinsin poetik yaşamı süni gəlir. Mənim üçün önəmli olan kişi tənhalığı yox, insan tənhalığıdır. “Antik tənhalıq” şeirlər kitabımda da bu mövzu ana xətt təşkil edəcək.

Çünki biz insan tənhalığını daha dərindən yaşayırıq. Məsələn, metroda, avtobusda hər kəs telefonla, planşetlə oynayır. Hazırda dünyada dinc bir böhran yaşanır: İnsan öz telefonu ilə tək qalıb.

Poeziyamız haqda bir şey deyim. Biz bəzi aldanışlara düşmüşük. Zaman-zaman “poeziyamız dünya poeziyasından xeyli öndədir” kimi cümlələr demişik. Bu, mənə Osmanlı İmperiyasının yaşadığı aldanışı xatırladır. XVII əsrin sonlarında Osmanlı İmperiyası ağır məğlubiyyətlər aldı. Bundan sonra Osmanlı dövlət adamları öz elm xadimlərini Avropaya göndərdilər ki, oradakı inkişafla bağlı məlumat alsınlar. Həmin adamlar Avropanı gəzib qayıdıb gəldilər və dedilər ki, biz Avropadan xeyli qabaqdayıq, ona görə də öz yolumuzla davam edək. Bununla Osmanlının çöküşü başladı. Osmanlı yenidən öz elm adamlarını Avropa göndərdi. Bu dəfə həmin elm adamlar qayıdıb dedilər ki, Avropada insanlar artıq göydə uçurlar. Yəni, Osmanlı uzun müddət özünü aldatdı və ciddi çöküş yaşadı.

Hazırda bizdə də təxminən həmin durumdur. Biz düşünürük ki, Azərbaycan poeziyası dünya poeziyası ilə yanaşı gedir. Bu yanılğı bizi ciddi şəkildə geriyə atır.

– Film izləməyi sevirsənmi, daha çox hansı janra üstünlük verirsən?

– Daha çox dram izləyirəm, dünyanın önəmli festivallarında yer tutmuş filmlərə baxıram. Son vaxtlar isə “Netfliks”in istehsalı olan filmləri izləyirəm. Ən sevdiyim kinorejissor Abbas Kiarüstəmidir. Onun filmlərində ən bəyəndiyim xüsusiyyət minimalizmin və poetik auranın vəhdət təşkil etməsidir.

Cahan Seyidzadə